Klokken Martinikerk

Home Gebouwen Martinikerk Klokken Martinikerk

De restauratie van de historische luidklokken in 2008.

Aanleiding was de slechte staat van beide luidklokken, veroorzaakt door ernstig uitgesleten en verbrokkelde klepel aanslagplaatsen, goede aanslagplaatsen voor de klepel waren niet meer te vinden, de kans op scheuren was erg groot. Ervaring heeft geleerd dat hoger hangen van de klepel een zeer gewijzigd en onbevredigend klankbeeld geeft. Een kwartslag draaien van de klok om zodoende nieuwe klepelaanslagplaatsen te creëren was geen optie, de klokken laten restaureren was de enige goede oplossing om de klokken voor de toekomst als klinkende monumenten te behouden.

De aanvang van de restauratie was op 14 mei 2008. Toen zijn beide historische klokken uitgenomen en naar de werkplaats van de fa Toine Daelmans te Stiphout getransporteerd. Van daaruit volgde het transport van de luidklokken naar klokkenrestaurateur de Lachenmeyer te Nördlingen in Zd Duitsland.

De luidklokken zijn in de zomer van 2008 aldaar gerestaureerd. Daar zijn de verbrokkelde slagplaatsen gerestaureerd en weer tot hun oorspronkelijke dikte teruggebracht. Omdat in de kleinste luidklok het oorspronkelijke klepeloog was uitgebroken is een nieuw klepeloog in de klok gelast. De boutgaten door de schedel zijn hersteld en er is enig herstel aan de kroonarm uitgevoerd. De klokken kregen nieuwe, bij de klok passende naar traditioneel gesmede smeedstalen luidklepels. De beide luidklokken waren eind 2008 technisch en klanktechnisch in een goede staat. De uurslag hamer op de grootste klok is hersteld.

Vrijdag 12 December 2008 was het weer mogelijk de klokken handmatig te luiden. Na de aanpassing van de elektrische installatie is op 21 januari de laatste hand aan de luidklokken installatie gelegd en zijn drie computergestuurde luidapparaten geïnstalleerd zodat de drie klokken zowel handmatig als elektrisch kunnen luiden. Tijdens het luiden is er nauwelijks beweging in / van de toren waar te nemen.

Herstel van de luidconstructie.

De nieuwe luidassen bestaande uit bilinga houten bovenassen met stalen onderzettingen, de ophangstroppen etc. waar de klokken aan kunnen luiden en de herplaatsing werden in overleg met de adviseur gemaakt en uitgevoerd door de Fa Toine Daelmans luidklokken en torenuurwerken te Stiphout.

Herstel van de klokkenstoel.

Ook de gigantische, uiterst monumentale, 13 meter hoge houten klokkenstoel moest omdat de aanwezigheid van dikke ijzeren bouten die vanwege het roesten in de houten balken een verwoestende werking hadden en het hout deden splijten, worden verwijderd en worden vervangen door roestvast staal. Loszittende schoren zijn vastgezet en aangetast hout is voor zover het ging en er middelen voorhanden waren, verwijderd en vervangen. Deze werkzaamheden zijn uitgevoerd door medewerkers van bouw en restauratiebedrijf S.de Jong te Workum

Het luidsysteem:

Een dynamisch onderzoek aan de toren wees uit dat herstellen van het oorspronkelijke luidsysteem door de klokken aan rechte assen, met z.g vliegende klepels te laten luiden onherroepelijk voor problemen met de toren zou gaan zorgen. Van dat advies uitgaande is in overleg besloten om de klokken weer zoals het bestaande luidsysteem aan tuimel luidassen met z.g.vallende klepels te laten luiden.

Klok 1: de grote luidklok.

Nogmaals (voor de derde maal) hergoten, nu door Hans Faick van Nürnberg, klokkengieter te Leeuwarden in 1629, hij had een klokkengieterij in de Romaanse kruiskerk “Sint Marie van Nijehove” bij de Jacobijner kerk. Dc onderdoorsnede van de klok is 149,3 cm, de toonhoogte is ongeveer een ongestemde, te hoog klinkende cis1, de klok is bij Lachemneyer gewogen en weegt 2210 kg. Afgaande op de verhouding onderdoorsnede, het opgegeven gewicht en de slagtoon kan men opmaken dat het om een luidklok met een zwaar proflel gaat Deze klok functioneert op dit moment als luidklok en half en heel uurslag klok. Het opschrift in de tekstband luidt: INT IAER ONS HEEREN ENDE SALICHMAEKER IHESU CRISTI DUYSENT SES HONDERT ENDE NEEGEN EN TWINTICH HEEFT MV HANS FALCK VAN NEUREMBERG GHEGOTEN. Opschrift boven op de flank: MIEVES REINS SWING, DOUWE HENDRICKS, IERONIMUS WILLEMS, IACOB GOSSELICX KERKVOCHTEN. HENDRICUS BELLANUS, FOCCO IOHANNIS, PASTORES. WIBE IACOBS, WILHELMUS STACKMANS, JACOB CLAESEN, BURGEMEESTERS. WILHELMUS GHEMMENICH, SECRETARIUS. / PIETER LOLLES, FRANS GISBERTS, SCELTE CORNELIS, GOSSE WILLEMS, GERLIF HENDRICKX, HOEITE MEINSMA, FEDDRICK HEINS, GEMEENS LUYDEN. De luidklok werd op 16-3-1943 uitgenomen en vervoerd naar Meppel, gelukkig heeft ze de oorlogshandelingen overleefd.

Klok 2: de Sint Maartensklok

Door Gerrit Butendiic(waarschijnhijk uit Utrecht) in het jaar 1450 gegoten. Het is de enige klok die van het oorspronkelijke klokkenbestand in de Martinitoren is overgebleven. Het is één van de twee klokken die nog bestaan waarvan we zeker weten dat ze door Gerrit Butendiic gegoten zijn, de andere hangt in de Herv. Kerk in St-Antoniepolder. Onderdoorsnede van de klok 131,8 cm, het bij Lachenmeyer vastgestelde gewicht is 1410kg, de toonhoogte is ca d1 Opschrift in de tekstband: + IN DIE EER GOEDS EN SINTE MERTIIN BIN IC GEEMAEKT + iNT IAER MCCCC L + BI DEN PERSOEN MEISTER ANDRIES VVALTLGES SOEN + + + / + iN DIEN TIDEN EN HADDE DOUVVA TIAERII SOEN AIELVA SICKA SCIAERDA DOCHTER EDEVVAER DIE GOEDE TOT ENEN WIVE. Op de flank: + FECIT GERIIT BUTENDIIC + 3 kleine reliëfs bisschop (St Martinus?) Uitgenomen 15 -3 – 1943 en vervoerd naar Giethoorn, na de oorlog is ze teruggekomen. Ze was daar opgeslagen is in de grote landbouwschuur van de ontginningsmaatschappij “Land van Vollenhove”.

Klok 3:

Geschiedenis van de stadsklok, brand en halfuurklok. Deze klok werd oorspronkelijk in 1562 door Willem Wegewaert gegoten; in 1629 door Hans Falek hergoten. Omstreeks 1700 is de klok weer gescheurd, in 1739 kreeg klokkengieter Johannes Borchhardt uit Groningen de opdracht, om voor deze gescheurde klok een nieuwe te gieten. De opgegeven diameter 102 cm en het gewicht 820kg de onderdoorsnede en het gewicht stemmen niet overeen, of wijzen op een zeer zwaar proflel van de klok; een profiel wat bij klokkengieter Borchhardt vaker voorkomt wat in principe resulteert in meer geluidsvolume en een toonhoogte welke hoger is dan normaal. Naar de toonhoogte van deze klok kan men alleen maar gissen. Het opschrift in de tekstband luidde: ME FECIT IOHANNES BORCHHARDT GRONINGA~4~ A° 1739 SOLI DEO GLORIA. Op de flank: IK WEKK DEN BORGER UYT SYN RUST / EN ROEP DE DUISTERHEEN VERDUYNEN / DIENT GOD VROEG WERKT MET NIEUWE LUST / U REKENDAG SAL HAAST VERSCHYNEN / MAAR HOORT GY MY OP ANDER TYT / ‘T IS OF DAT VUYR OF WATERSNODEN / U OVERVALLEN OF DE DOODEN / U DOEN GEDENKEN WAT GY ZYT / E : HOFSTEDE. Uit het opschrift van deze klok kan men duidelijk opmaken dat de klok ooit voor tijdluiden en calamiteiten werd gebruikten en een eigen herkenbare functie had. De klok werd 16-3 -1943 uitgenomen en naar Meppel vervoerd en is in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Na ruim vijftig jaar, op9 december 2008 werd de klok vervangen: Luidklok: Sint Jozef, deze klok werd ter vervanging van een klok die in de Tweede Wereldoorlog verloren ging in 1948 door Petit & Fritsen te Aarle-Rixtel voor de voormalige R.K.Kerk Sint Michaël aan de Roggenstraat te Zwolle-centrum gegoten. In 1964 werd de grote neogotische kerk in Zwolle afgebroken om plaats te maken voor een winkelcentrum. De klok verhuisde naar de nieuw gebouwde St Michaël vlak buiten het stadscentrum en was de kleinste klok van een zwaar driegelui. In 2005 werd ook deze kerk buiten gebruik gesteld en het driegelui verkocht aan de Fa Eysbouts te Asten. Onderdoorsnede van de St Jozef klok 110,9 cm Gewicht 970 kg, z.g.zwaar protlel luidkbok Slagtoon fisi Naam: Sint Jozef Opschrift. S.JOSEPH DE NATO JESU CANE DULCITER THOM A K IV CANT 36 AD 1948 Vertaling:” Sint Jozef zing liefelijk over de geboren Jezus “, citaat: Thomas A Kempis Jaar onzes Heren 1948.

Gebruik en klank / toonhoogte van de klokken.

De grote klok klinkt met een slagtoon van een ongestemde te hoge slagtoon cis1 Terwijl de door Butendiic gegoten Martinusklok met een d1 klinkt. Dat houdt in dat de grote historische luidkbok minder dan een halve toon lager klinkt dan de Martinus, de kleine historische klok. Samen luiden van de klokken zal niet mooi, maar droefgeestig klinken. De bijgevoegde Jozefklok klinkt met een fis 1 en klinkt een terts hoger dan de Butendiic klok d1. Ze zijn samen goed bruikbaar. Met de grote luidklok van Hans Falek cisi is de Sint Jozefidok fisi goed te gebruiken. Omdat de klokken alle drie samen geen goede muzikale combinatie vormen is het aan te raden om de klokken incidenteel samen te luiden. Ondanks het weinig muzikaal klinken van het driegelui klinkt het wel monumentaal en indrukwekkend.